آلودگی هوا، کرونا، جنگ و بسیاری مسائل دیگر باعث شده تقریبا بیشتر کارهای مهم مانند انواع ثبت‌نام‌ها، خدمات بانکی و حتی بستن قراردادها از حالت حضوری خارج و به صورت آنلاین انجام شوند. اما چطور می‌توان مطمئن شد کسی که سندی را امضا می‌کند واقعا همان فرد است و امضای او دستکاری نمی‌شود؟ به همین دلیل، مفهومی وارد دنیای دیجیتال شد به نام امضای الکترونیک که قطعا تا به امروز، با آن سر و کار داشته‌اید. درست همان‌طور که در دنیای واقعی یک امضای منحصربه‌فرد دستی دارید، در دنیای آنلاین نیاز به یک ابزار مطمئن دارید که ثابت کند یک امضای واقعی زده شده است.

 اینجاست که توکن امضای دیجیتال مطرح می‌شود. شاید عجیب باشد، اما فناوری امضای دیجیتال را شبیه یک خودکار شخصی و منحصربه‌فرد در نظر بگیرید که کمک می‌کند امضای خاصی زده شود! امضایی جعل‌ناپذیر و غیرقابل انکار. به همین دلیل، بسیاری از افراد و کسب‌وکارها به فکر خرید توکن امضای دیجیتال می‌افتند تا بتوانند به‌صورت امن و رسمی اسناد خود را امضا کنند.

امضای دیجیتال چیست؟

قبل از هرچیز، باید بگوییم که چند مفهوم در این فضا وجود دارد و ممکن است با هم اشتباه گرفته شوند. امضای دیجیتال، امضای الکترونیک و توکن امضای دیجیتال. بیایید ابتدا هر کدام از این موارد را با هم بررسی کنیم.

امضای الکترونیک (E-signature) به هر نوع نشانه یا داده دیجیتالی می‌گویند که نشان‌دهنده موافقت یک فرد با یک سند الکترونیکی است. این امضا می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد، مانند نوشتن نام، کلیک روی دکمه تایید یا حتی تصویر خود امضاء. این نوع از امضا، معمولا رمزنگاری نمی‌شود و امنیت چندان پیچیده و پیشرفته‌ای ندارد. امضای الکترونیک یک مفهوم کلی است و شامل هر نوع تایید دیجیتالی می‌شود. اما امضای دیجیتال (DigitalSignature) که زیرمجموعه‌ای از امضای الکترونیک محسوب می‌شود، با رمزنگاری توسعه داده شده و امنیت بسیار بالایی دارد. این امضا هم هویت فرد را تایید می‌کند و هم تضمین می‌کند اطلاعات سند بعد از امضاء تغییر نخواهد کرد. در کنار این دو مفهوم، اصطلاح دیگری نیز وجود دارد که ممکن است با آن‌ها اشتباه گرفته شود و آن، توکن امضای دیجیتال (DigitalSignature Token) است که در واقع ابزار یا روش پیاده‌سازی امضای دیجیتال محسوب می‌شود.

توکن امضای دیجیتال چیست؟

توکن امضای دیجیتال در واقع یک ابزار یا وسیله امن است که برای نگهداری کلیدهای رمزنگاری استفاده می‌شود و به عنوان نوعی توکن احراز هویت عمل می‎کند. در واقع، وقتی شما سندی را به‌صورت الکترونیکی امضا می‌کنید، توکن کمک می‌کند تا رمزنگاری و کلیدی خصوصی در یک محیط امن ذخیره شود تا دیگران به آن دسترسی نداشته باشند و یا مورد سوء‌استفاده قرار نگیرد. به کمک ابزار توکن، عملیات امضای دیجیتال به صورت ایمن انجام می‌شود و کاربر می‌تواند بدون نگرانی از لو رفتن اطلاعات حساس، اسناد خود را امضا کند.

بیشتر بخوانید: احراز هویت الکترونیک چیست و چه کاربردهایی دارد؟

توکن امضای دیجیتال به طور کلی دو نوع سخت‌افزاری و نرم‌افزاری دارد. توکن سخت‌افزاری یک دستگاه فیزیکی مانند فلش USB یا کارت هوشمند است که کلید خصوصی را در خود نگهداری می‌کند و امنیت بسیار بالایی دارد و توکن نرم‌افزاری نیز به‌صورت یک برنامه یا فایل رمزنگاری شده روی سیستم یا گوشی قرار دارد. نوع مبتنی بر سرور (Cloud-based) آن هم وجود دارد که در آن، کلیدها در زیرساخت‌های امن نگهداری شده و کاربر از طریق اینترنت و بدون نیاز به توکن فیزیکی به آن‌ها دسترسی پیدا می‌کند. البته باید این نکته را نیز لحاظ کرد که امنیت توکن نرم‌‎افزاری نسبت به سخت‌افزاری کمتر است، زیرا به محیط نرم‌افزاری وابسته بستگی دارد.

توکن امضای دیجیتال چه کاربردی دارد؟

در دنیای دیجیتال، هر جایی که لازم  باشد هویت فرد تایید و یا یک سند به شکل رسمی و قانونی امضا شود، توکن امضای دیجیتال وارد عمل می‌شود. به همین دلیل، این ابزار هم در سازمان‌های دولتی و هم در کسب‎‌وکارهای خصوصی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در ادامه همراه ما باشید تا برخی از کاربردهای آن را با هم بررسی کنیم:

· امضای قراردادهای حقوقی و کاری: به وسیله توکن امضای هویت دیجیتال می‌توان قراردادها را به‌صورت کاملا آنلاین و رسمی و بدون نیاز به حضور فیزیکی، امضا کرد. این کار باعث می‌شود هم سرعت منعقد کردن قراردادها بالا برود و هم ریسک جعل یا تغییر سند تقریبا از بین برود.

· استفاده در سامانه‌های دولتی: توکن امضای دیجیتال می‌تواند اداره‌های دولتی را از فرایندهای طولانی و فرسایشی نجات دهد. بسیاری از سامانه‌های دولتی مانند مالیات، ثبت اسناد یا خدمات الکترونیکی برای احراز هویت و ثبت اطلاعات رسمی از توکن امضای دیجیتال استفاده می‌کنند تا تنها افراد مجاز بتوانند وارد سیستم شوند و سند ثبت کنند.

· انجام تراکنش‌های مالی و بانکی: یکی از جاهایی که در آن توکن امضای دیجیتال کاربرد زیادی دارد، بخش بانکداری و امور مالی است. توکن امضای دیجیتال باعث می‌شود تراکنش‌ها، قراردادهای بانکی و عملیات حساس به صورت امن و قابل تایید انجام شود، به طوری که در صورت حفظ امنیت کلید خصوصی، جعل یا سوءاستفاده از امضا بسیار دشوار خواهد بود.

· احراز هویت در سیستم‌ها و وب‌سایت‌ها: در بسیاری از پلتفرم‌های بانکی و دولتی، برای بررسی و تایید هویت کاربران از توکن امضای دیجیتال استفاده می‌شود. این فرایند گاهی از طریق وب سرویس احراز هویت انجام می‌شود تا هویت کاربر به‌صورت خودکار و امن بررسی شود و فقط افراد مجاز امکان ورود یا امضای اسناد را داشته باشند.

· ارسال و تایید اسناد حساس: در حوزه‌های حقوقی، مالی و حتی درمانی، ارسال مدارک مهم یا اطلاعات محرمانه بسیار رایج است. توکن امضای دیجیتال تضمین می‌کند هم فرستنده و هم محتوای سند در طول مسیر تغییر نخواهد کرد.

توکن امضای دیجیتال چه ویژگی‌هایی دارد؟

همان‌طور که دیدیم، توکن امضای دیجیتال تنها یک ابزار ساده برای امضا کردن نیست، بلکه یک وسیله امنیتی است که با طراحی خاصش کمک می‌کند هویت افراد به‌صورت بسیار دقیقی تایید شود و اطلاعات امن بماند. به همین دلیل هم کاربردهای بسیاری در بخش‌های مختلف دارد. در ادامه همراه ما باشید تا برخی از ویژگی‌ها را بررسی کنیم:

· امنیت بالا به کمک رمزنگاری : یکی از ویژگی‌های درخشان توکن امضای دیجیتال، امنیت فوق‌العاده آن به دلیل استفاده از الگوریتم‌های رمزنگاری پیشرفته است که امکان جعل یا دستکاری امضا را به حداقل خود می‌رساند. به این صورت که حتی اگر کسی به فایل دسترسی داشته باشد هم نمی‌تواند امضای داخل آن را تغییر دهد.

· غیرقابل کپی بودن: هر توکن برای یک فرد خاص صادر می‌شود و کلید خصوصی به‌گونه‌ای نگهداری می‌شود که قابل استخراج یا کپی نباشد. همین باعث ‌می‌شود امضای دیجیتال به ابزاری کاملا شخصی و منحصر به‌فرد تبدیل شود که کسی نتواند از آن سوء‌استفاده کند.

· نیاز به رمز یا PIN برای استفاده: برای استفاده از توکن امضای دیجیتال، معمولا باید یک رمز یا (PIN) وارد شود و همین لایه امنیتی اضافه باعث می‌شود حتی اگر کسی توکن را در اختیار داشته باشد نیز بدون اجازه صاحبش نتواند از آن استفاده کند.

· نگهداری امن گواهی امضای دیجیتال: از آن‌جایی که داخل توکن‌ها، گواهی امضای دیجیتال و کلیدهای رمزنگاری ذخیره می‌شوند. این اطلاعات بسیار حساس هستند و توکن کمک می‌کند این داده‌ها خارج از دسترس افراد غیرمجاز باقی بماند.

· سازگاری با سیستم‌های مختلف: یکی از ویژگی‌های توکن امضای دیجیتال این است که معمولا با نرم‌افزارها و سیستم‌های مختلف سازگار است و به همین دلیل، در محیط‌های کاری متنوع مانند محیط‌های دولتی، بانکی و شرکتی کاربرد دارد.

چگونه امضای الکترونیکی بسازیم؟

ساخت امضای الکترونیکی درست مانند این است که یک هویت دیجیتال معتبر و قانونی برای خودتان ایجاد کنید تا بتوانید به وسیله آن اسناد، قراردادها و مدارک را به شکل آنلاین و البته با اعتبار قانونی و جعل‌ناپذیر امضاء کنید. در ادامه همراه ما باشید تا مراحل دریافت امضای الکترونیکی را بررسی کنیم.

· احراز هویت: اولین قدم برای ساخت امضای الکترونیکی، احراز هویت فرد یا سازمان است. در این مرحله باید اطلاعاتی مانند نام‌ونام‌خانوادگی، کد ملی یا شناسه سازمانی، اطلاعات تماس و… را به یک مرجع معتبر و یا مرکز صدور گواهی دیجیتال ارائه دهید تا بعد از بررسی، آن را برای شما تایید کنند. در همین مرحله مشخص می‌شود امضاء واقعا برای چه کسی است تا از جعل هویت جلوگیری شود.

· صدور گواهی امضای دیجیتال: بعد از اینکه هویت شما تایید شد، یک گواهی دیجیتال صادر می‌شود که شامل مواردی مانند کلید عمومی (Public Key)، اطلاعات هویتی صاحب امضاء، اعتبار زمانی گواهی و مرجع صادر کننده است. گواهی امضای دیجیتال در این مرحله در واقع هسته اصلی امضای الکترونیکی را تشکیل می‌دهد.

· ایجاد کلید خصوصی: در همان مرحله صدور گواهی یک کلید خصوصی (Private Key) نیز ایجاد می‌شود که فقط در اختیار صاحب امضاء قرار دارد و نباید در اختیار هیچ‌ شخص دیگری قرار گیرد.

· ذخیر گواهی در محیط امن توکن یا سیستم: بعد از صدور گواهی امضای دیجیتال، این گواهی داخل یک محیط امن مانند توکن سخت‌افزاری، نرم‌افزار یا سیستم و یا زیرساخت ابری (Cloud) ذخیره می‌شود. دقیقا در همین مرحله است که  مفهوم توکن مطرح می‌شود، اما هنوز زمان استفاده از آن فرا نرسیده است.

· ساخت امضا هنگام استفاده: حالا وقت ساخت امضا فرارسیده است. نکته مهم این است که امضای دیجیتال ثابت نیست. شما هر بار که یک سند را امضا می‌کنید، سیستم از کلید خصوصی استفاده می‌کند و یک امضای دیجیتال جدید و منحصر به همان سند ایجاد می‌کند.

· استفاده در سامانه‌ها و قراردادها: بعد از ساخت امضای الکترونیکی، می‌توانید از آن برای قراردادهای آنلاین، سامانه‌های دولتی و بانکداری دیجیتال و ارسال اسناد رسمی استفاده کنید.  

نحوه نصب و استفاده از توکن امضای دیجیتال

استفاده از توکن امضای دیجیتال کار چندان پیچیده‌ای نیست. فقط کافی است مراحل مشخصی را طی کنید. در این بخش، آموزش امضای دیجیتال را به‌صورت مرحله‌به‌مرحله بررسی می‌کنیم تا بتوانید به‌راحتی از توکن امضای دیجیتال استفاده کنید.

· دریافت یا خرید توکن امضای دیجیتال: اولین قدم این است که از مراکز معتبر، توکن خودتان را تهیه کنید. معمولا همراه این توکن گواهی امضای دیجیتال هم صادر می‌شود، بدون این گواهی، توکن اصلا قابل اعتماد نیست. قیمت توکن امضای دیجیتال با توجه به نوع توکن (سخت‌افزاری یا نرم‌افزاری)، برند، سطح امنیت و همچنین مرجع صادرکننده گواهی متفاوت است. اما به طور کلی، اینگونه است که توکن‌های سخت‌افزاری هزینه بیشتری نسبت به راهکارهای نرم‌افزاری دارند و همچنین امنیت بالاتری هم ارائه می‌دهند.

· نصب نرم‌افزار یا درایور مربوط: بعد از اینکه توکن امضای دیجیتال را دریافت کردید، باید نرم‌افزار یا درایور مخصوص را روی کامپیوتر نصب کنید. این نرم‌افزار به سیستم کمک می‌کند توکن را شناسایی کرده و با آن ارتباط برقرار کند.

· اتصال توکن به سیستم: در این مرحله شما می‌توانید توکن را مانند یک فلش USB به کامپیوتر وصل کنید. بعد از اتصال به سیستم، امکان استفاده از امضای دیجیتال آماده است.

· وارد کردن رمز (PIN): در این مرحله برای فعال کردن امضا باید رمز اختصاصی توکن (PIN) را وارد کنید. این مرحله برای امنیت شماست تا فقط خودتان بتوانید از آن امضا استفاده کنید.

· استفاده برای امضای اسناد: بعد از فعال شدن، می‌توانید وارد سامانه یا نرم‌افزار مربوطه شوید و اسناد، قراردادها و یا فایل‌های مختلف را به صورت دیجیتال امضا کنید.

جمع‌بندی

در این مقاله دیدیم که توکن امضای دیجیتال به عنوان یک ابزار امنیتی، نقش زیرساختی و مهمی را در سیستم‌های امضای الکترونیکی دارد و باعث می‌شود هویت افراد با دقت بالا احراز شود. توکن با نگهداری کلید خصوصی و اجرای عملیات امضای دیجیتال در یک محیط امن و کنترل‌شده، امکان هرگونه جعل یا دستکاری را به حداقل ممکن می‌رساند و به همین دلیل، در سامانه‌‎های حساسی مانند خدمات بانکی، سازمان‌های دولتی و قراردادهای حقوقی مورد استفاده قرار می‌گیرد.