در حالی که اکثر کشورهای جهان با برنامه‌ای منظم، در حال توسعه سرویس‌های هوش مصنوعی به صورت داخلی هستند، بومی‌سازی هوش مصنوعی در ایران اما به یک میدان تقابل بین چالش‌های پرشمار و پتانسیل‌های ارزشمند موجود تبدیل شده است. امروزه از دل این تقابل، یک اکوسیستم هوش مصنوعی بومی و ریشه‌دار شکل گرفته که با وجود تمامی محدودیت‌ها، همچنان با شیبی ملایم به رشد خود ادامه می‌دهد. در این مطلب، به مبحث بومی‌سازی هوش مصنوعی در ایران نگاهی می‌اندازیم و وضعیت فعلی، فرصت‌ها، موانع و راهکارهای عبور از آنها را بررسی می‌کنیم.

وضعیت فعلی هوش مصنوعی در ایران

وضعیت فعلی هوش مصنوعی در ایران را می‌توان در قالب یک اکوسیستم ساختاریافته و در حال رشد توصیف کرد. طی سال‌های اخیر، این زیست‌بوم نوپا توانسته علی‌رغم تمامی موانع و کاستی‌ها، مسیرش را هموار کند و جایگاه خود را میان جامعه دانشگاهی، کسب‌وکارها و عموم کاربران به تثبیت برساند.

برای آنکه وضعیت هوش مصنوعی در ایران را به خوبی بشناسیم، می‌بایست این فناوری را از دو جنبه تئوری و کاربردی بررسی کنیم.

جایگاه علمی ایران در زمینه هوش مصنوعی

هوش مصنوعی به عنوان یک فناوری بین رشته‌ای و تحول‌آفرین، با استقبال گسترده اساتید، دانشجویان و پژوهشگران ایرانی روبه‌رو شد. اگر وضعیت اکوسیستم هوش مصنوعی ایران را با سایر کشورها از نظر تئوریک و علمی مقایسه کنیم، به نتایج قابل توجهی دست پیدا می‌یابیم.

یکی از پایگاه‌های داده‌ای معتبری که در زمینه فناوری هوش مصنوعی فعالیت می‌کند، Nature Index است. این وب‌سایت طی گزارشی، تعداد کل مقالات منتشر شده طی سال‌های 2015 تا 2019 را به تفکیک کشورهای فعال در این حوزه رتبه‌بندی کرده است. در این گزارش، کشور چین با ارائه 318534 مقاله، رتبه اول را در اختیار دارد. در این بین، ایران موفق شده با 30221 مقاله، رتبه سیزدهم را به خود اختصاص دهد؛ جایگاهی که ایران را بالاتر از کشورهایی مانند روسیه، برزیل و هلند قرار می‌دهد.

علاوه‌براین، نشریه SCImago نیز ایران را از نظر انتشار مقالات مرتبط با هوش مصنوعی در جایگاه پانزدم جهانی قرار داده که بالاتر از روسیه، برزیل و ترکیه جای می‌گیرد. در کنار رتبه جهانی، SCImago ایران را رتبه نخست غرب آسیا در زمینه انتشارات مقالات AI می‌داند.

دستاوردهای علمی ایران در زمینه هوش مصنوعی تنها محدود به انتشار مقالات پژوهشی نیست و دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی کشور نیز توانسته‌اند در حوزه‌ای تخصصی مرتبط با این فناوری درخشان ظاهر شوند. برای نمونه، دانشگاه تهران توانسته در جدول 100 سازمان پژوهشی برتر هوش مصنوعی در جهان، جایگاه 59 را به خود اختصاص دهد.

مجموع این موارد نشان‌دهنده آن است که بومی‌سازی هوش مصنوعی در کشور با چالش‌هایی از جنس محدودیت‌های علمی روبه‌رو نیست. درصورتی که سایر موانع (که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت) از مسیر اکوسیستم هوش مصنوعی کشور برداشته شود، دور از انتظار نیست که مهندسان و متخصصان داخلی بتوانند به‌سرعت شکاف میان ایران و سایر کشورهای پیشرو در حوزه AI را برطرف کنند.

خدمات هوش مصنوعی کاربردی در ایران

هر چند که پیشرفت علمی و پژوهشی، زیربنای بومی‌سازی هوش مصنوعی در کشور به حساب می‌آید، اما در صورتی که این دانش به خدمات و محصولات کاربردی تبدیل نشود، موتور اکوسیستم هوش مصنوعی ایران به حرکت در نمی‌آید. خوشبختانه شرکت‌ها و توسعه‌دهندگان ایرانی تواسنته‌اند در جهت کاربردی‌سازی AI برای کسب‌وکارها و کاربران داخلی، عملکرد چشمگیری داشته باشند و استفاده از سرویس‌های هوشمند را برای قشر عظیمی از مخاطبان تسهیل کنند. در ادامه، برخی از سرویس‌های کاربردی هوش مصنوعی در ایران را بررسی می‌کنیم.

احراز هویت هوشمند

امروزه بسیاری از بانک‌ها و موسسات مالی به استفاده از سرویس‌های احراز هویت مبتنی بر هوش مصنوعی روی آورده‌اند و از این طریق، امکان ارائه خدمات به صورت غیر حضوری را برای طیف وسیعی از مخاطبان خود فراهم کرده‌اند. به طور مثال، سرویس احراز هویت دیجیتال فراشناسا توانسته تا به امروز با احراز هویت میلیون‌ها کاربر حقیقی، مسیر کسب‌وکارهای متعددی را برای ارائه خدمات در بستر دیجیتال هموار کند. این سرویس هوشمند با تطبیق تصویر دریافتی از کاربر و بررسی شاخصه‌هایی مانند بررسی زنده بودن تصویر و ویدئوی ارسالی و همچنین سنجش میزان آگاهی، ساده‌ترین و سریع‌ترین شیوه احراز هویت هوشمند را در اختیار توسعه‌دهندگان قرار می‌دهد.

ارزیابی توان مالی

یکی از خدمات هوشمندی که در حال حاضر همراستا با استانداردهای بین‌المللی به صورت بومی در داخل کشور ارائه می‌شود، سرویس ارزیابی توان مالی است. این سرویس، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های سازمان‌ها را که همان احتمال عدم بازپرداخت در زمان مقرر است، به حداقل می‌رساند و نرخ نکول را با دقتی قابل ملاحظه محاسبه می‌کند. سرویس ارزیابی توان مالی علاوه بر کاهش زیان‌های مالی کسب‌وکارها، رضایت مشتریان را هم در پی دارد و باعث می‌شود افراد بیشتری به استفاده از خدمات دیجیتال روی بیاورند.

تبدیل متن به گفتار

احتمالا تا به حال به وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌های مختلفی مراجعه کرده‌اید که متن خبر، مقالات یا کتاب‌‌های دیجیتال را با استفاده از هوش مصنوعی بازخوانی می‌کنند. این وظیفه سرویس‌های تبدیل متن به صوت (Text-To-Speech) است تا با استفاده از فناوری‌هایی مانند یادگیری عمیق، گفتاری کاملا طبیعی و مشابه کلام انسانی تولید کنند. سرویس تبدیل متن به صوت آواشو، نمونه‌ای مثال‌زدنی از بومی‌سازی محصولات مبتنی بر AI است که در بازی‌ها، خبرخوان‌ها، سیستم‌های اعلام عمومی، دستیارهای شخصی، آموزش الکترونیکی و دستگاه‌های اینترنت اشیاء مورد استفاده قرار می‌گیرد.

پتانسیل هوش مصنوعی در ایران تنها به موارد اشاره‌شده خلاصه نمی‌شود و رد پیای این فناوری را می‌توان در محصولات مختلفی مانند تشخیص چهره، تحلیل احساسات، سرویس‌های تولید تصویر از متن و مواردی از این دست به وضوح مشاهده کرد.

عوامل کلیدی در بومی‌سازی سرویس‌های هوش مصنوعی

بومی‌سازی سرویس‌های هوش مصنوعی فرایندی پیچیده و چند وجهی است که نیازمند توجه به عوامل مختلفی است. این فرایند تنها به ترجمه زبان‌ها محدود نمی‌شود و مواردی مانند تطبیق الگوریتم‌ها، مدل‌ها و رابط‌های کاربری با فرهنگ، زبان، قوانین و نیازهای خاص یک منطقه یا کشور را هم شامل می‌شود. در این راستا، موفقیت در بومی‌سازی هوش مصنوعی نیازمند یک رویکرد جامع و همه‌جانبه است. در ادامه، به مهم‌ترین عوامل کلیدی در این فرایند نگاهی می‌اندازیم.

• منابع انسانی متخصص

بومی‌سازی هوش مصنوعی نیازمند تیمی از متخصصان با دانش و مهارت‌های متنوع است. این تیم‌ها معمولا از متخصصان یادگیری ماشین، مهندسان داده، متخصصان زبان‌شناسی، کارشناسان حوزه فرهنگ و توسعه‌دهندگان نرم‌افزار تشکیل شده‌اند.

با توجه به اهمیت این موضوع، سرمایه‌گذاری در آموزش و پرورش و تربیت نیروی انسانی متخصص در زمینه هوش مصنوعی یکی از الزامات ضروری است. علاوه‌‌براین، ایجاد برنامه‌های جذب و حفظ استعدادهای برتر از طریق ارائه فرصت‌های شغلی جذاب و ایجاد محیط‌های کاری نوآورانه، می‌تواند به تقویت جایگاه نیروهای متخصص در ایران کمک کند. همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی نیز یکی دیگر از شاخصه‌هایی است که در تامین نیروی انسانی کارآزموده نقش بسزایی دارد.

• دسترسی به داده

هوش مصنوعی بر پایه داده‌ها بنا شده است و کیفیت و کمیت داده‌ها، تاثیر مستقیمی بر عملکرد مدل‌های هوش مصنوعی دارد. برای بومی‌سازی هوش مصنوعی در کشور، نیاز به دسترسی به داده‌های کافی و متنوع است که بازتاب‌دهنده فرهنگ، زبان و نیازهای جامعه ایرانی نظر باشد. یکی از چالش‌های اصلی این زمینه، محدودیت‌های قانونی در زمینه جمع‌آوری و استفاده از داده‌ها است. در حال حاضر، شرکت‌ها و استارتاپ‌های داخلی برای دسترسی به داده‌های مورد نیاز خود با مشکلات زیادی مواجه هستند و خلاء‌های قانونی باعث شده تا رد و بدل داده‌های عمومی و غیرشخصی بین سازمان‌ها چندان ساده نباشد.

• زیرساخت مناسب

بومی‌سازی هوش مصنوعی نیازمند زیرساخت‌های محاسباتی قوی و قابل اطمینان است و بدون دسترسی به سخت‌افزارهای قدرتمند، پیشرفت در زمینه AI تقریبا غیرممکن به نظر می‌رسد. آموزش مدل‌های پیچیده هوش مصنوعی نیازمند قدرت پردازشی بالا و حافظه کافی است. دسترسی به زیرساخت‌های ابری (cloud computing)  و سخت‌افزارهای تخصصی مانند  GPUها و  TPUها می‌تواند به تسریع فرایند آموزش و استقرار مدل‌ها کمک کند.

علاوه بر سخت‌افزار، زیرساخت نرم‌افزاری مناسب نیز یکی دیگر از شاخصه‌های ضروری است. از ابزارهای توسعه هوش مصنوعی گرفته تا کتابخانه‌های یادگیری ماشین و پلتفرم‌های استقرار مدل، بخشی از این زیرساخت‌های نرم‌افزاری به حساب می‌آیند.

• حمایت دولتی

یکی از نقش‌های حیاتی در بومی‌سازی هوش مصنوعی بر عهده دولت است. بخش دولتی این امکان را دارد که از طریق ارائه مشوق‌های مالی، ایجاد سیاست‌های حمایتی و تسهیل دسترسی به منابع، به توسعه و ترویج بومی‌سازی هوش مصنوعی در ایران کمک کند. سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه، ارائه وام‌های کم‌بهره به شرکت‌های نوپا و همچنین طراحی و اجرای استراتژی ملی هوش مصنوعی از جمله وظایفی است که بر عهده بخش دولتی قرار دارد.

• همکاری و شبکه‌سازی

بومی‌سازی هوش مصنوعی به هیچ عنوان یک تلاش فردی نیست و به همکاری و شبکه‌سازی بین شرکت‌ها، دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و دولت نیازمند است. ایجاد شبکه‌های نوآوری و همکاری، به اشتراک‌گذاری دانش و تجربه و تسهیل دسترسی به منابع و فرصت‌ها، بخشی از فعالیت‌هایی است که می‌تواند به روند بومی‌سازی هوش مصنوعی در ایران سرعت ببخشد. همکاری بین‌المللی نیز می‌تواند در انتقال فناوری و دانش فنی به کشورهای در حال توسعه‌ای مانند ایران بسیار موثر باشد. برگزاری کنفرانس‌ها، کارگاه‌ها و رویدادهای تخصصی، دیگر مواردی هستند که در ایجاد فرصت‌هایی برای شبکه‌سازی و تبادل اطلاعات بین متخصصان و فعالان حوزه هوش مصنوعی نقش ایفا می‌کنند.

• استراتژی ملی هوش مصنوعی

برای دستیابی به اهداف بلندمدت در زمینه هوش مصنوعی، نیازمند یک استراتژی ملی جامع و مدون هستیم. این استراتژی باید شامل اهداف مشخص، برنامه‌های عملیاتی و شاخص‌های ارزیابی قابل اتکا باشد. استراتژی ملی هوش مصنوعی باید با توجه به شرایط و اولویت‌های خاص کشور تدوین شود و در آن به موضوعاتی مانند توسعه زیرساخت‌ها، تربیت نیروی انسانی، تشویق نوآوری، و ایجاد یک محیط قانونی و نظارتی مناسب پرداخته شود.

اجرای این استراتژی نیازمند تعهد و همکاری همه ذینفعان، از جمله دولت، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی است. البته باید توجه داشت که اجرای این فرایند یک فعالیت مقطعی نیست و ارزیابی و بازنگری دوره‌ای استراتژی ملی هوش مصنوعی برای اطمینان از انطباق آن با تحولات سریع در این حوزه، ضروری است.

چالش‌ها و موانع بومی‌سازی هوش مصنوعی

با وجود فرصت‌های فوق‌العاده‌ای مانند نیروی انسانی متخصص، زیرساخت دانشی قدرتمند و جامعه عمدتا تحصیل‌کرده، بومی‌سازی هوش مصنوعی در کشور با چالش‌های متعددی رو به رو است و موانعی جدی بر سر راه کارآفرینی در حوزه هوش مصنوعی ایجاد می‌کند. در ادامه، برخی از مهم‌ترین چالش‌های این حوزه را بررسی می‌کنیم.

1- محدودیت‌های دسترسی به فناوری

یکی از بزرگترین چالش‌های بومی‌سازی هوش مصنوعی در ایران، محدودیت‌های دسترسی به فناوری‌های پیشرفته و نرم‌افزارهای تخصصی است. تحریم‌های اعمال شده، دسترسی به بسیاری از ابزارها، کتابخانه‌ها و پلتفرم‌های اصلی مورد استفاده در توسعه هوش مصنوعی را دشوار یا حتی غیرممکن کرده است. این موضوع، محققان و توسعه‌دهندگان ایرانی را مجبور به یافتن راه‌حل‌های جایگزین، استفاده از نرم‌افزارهای قدیمی‌تر یا حتی توسعه راه‌حل‌های کاملاً جدید می‌کند که اغلب زمان‌بر و پرهزینه است.

این چالش، فراتر از نرم‌افزارها و کتابخانه‌ها، شامل محدودیت در دسترسی به سخت‌افزارهای مورد نیاز برای آموزش و استقرار مدل‌های هوش مصنوعی هم می‌شود. پردازنده‌های گرافیکی (GPU) قدرتمند و سایر سخت‌افزارهای تخصصی، نقش حیاتی در تسریع فرایند آموزش مدل‌ها دارند و عدم دسترسی به این سخت‌افزارها، سرعت توسعه و آزمایش مدل‌های هوش مصنوعی را کند می‌کند. به این موارد، دشواری استفاده از سرورهای ابری خارجی (Cloud Computing) را هم اضافه کنید تا محدودیت‌هایی از این دست به یکی از مهم‌ترین نقاط ضعف اکوسیستم هوش مصنوعی کشور تبدیل شود.

2- کمبود داده‌های آموزشی

همان‌طور که پیش از این هم اشاره  کردیم، هوش مصنوعی به مقادیر عظیمی از داده برای آموزش و یادگیری نیاز دارد. این در حالی است که جمع‌آوری داده‌های با کیفیت و برچسب‌گذاری شده (Labeled Data) که برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی در ایران، به یکی از چالش‌های اصلی توسعه‌دهندگان تبدیل شده است. بسیاری از داده‌های موجود، فاقد کیفیت لازم بوده یا برچسب‌گذاری نشده‌اند که استفاده از آن‌ها را برای آموزش مدل‌های دقیق و قابل اعتماد محدود می‌کند. ایجاد بستری امن و مطمئن برای جمع‌آوری و مدیریت داده‌ها و همچنین توسعه روش‌هایی برای استفاده از داده‌ها با رعایت حریم خصوصی، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند این مانع را از ریل توسعه هوش مصنوعی کشور خارج کند.

3- مهاجرت نیروهای متخصص

یکی دیگر از چالش‌های جدی در مسیر بومی‌سازی هوش مصنوعی در ایران، مهاجرت نیروهای متخصص یا به اصطلاح فرار مغزها است. متخصصان و فارغ‌التحصیلان جوان و با استعداد در حوزه هوش مصنوعی و علوم کامپیوتر، به دلیل فرصت‌های شغلی بهتر، امکان تحقیق و توسعه در مراکز پیشرو جهانی و شرایط زندگی مناسب به کشورهای دیگر مهاجرت می‌کنند. این خروج نخبگان، کشور را از دانش، تجربه و نوآوری محروم می‌کند و سرعت پیشرفت هوش مصنوعی در ایران را به شدت کاهش می‌دهد.

برای مقابله با این پدیده، نیاز به ایجاد شرایطی است که متخصصان ایرانی را به ماندن در کشور مجاب کند. این شرایط شامل ارائه فرصت‌های شغلی جذاب، امکان تحقیق و توسعه در مراکز معتبر، حمایت از استارتاپ‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان و بهبود شرایط زندگی و رفاه است. علاوه‌براین، ایجاد شبکه‌های ارتباطی قوی با متخصصان ایرانی خارج از کشور و تشویق آن‌ها به همکاری و انتقال دانش به داخل، می‌تواند به حفظ و جذب استعدادها کمک کند.

4- ضعف در زیرساخت‌ها

زیرساخت ضعیف، به ویژه در حوزه ارتباطات و انرژی، یکی دیگر از موانع مهم در مسیر بومی‌سازی هوش مصنوعی در ایران است. دسترسی محدود به اینترنت پرسرعت و پایدار و قطعی‌های مکرر برق، فرایند آموزش و استقرار مدل‌های هوش مصنوعی را با مشکل جدی روبه‌رو کرده است.

علاوه بر این، فقدان مراکز داده (Data Center) پیشرفته و مجهز در داخل کشور هم دست به دست دیگر عوامل داده تا توسعه و استقرار خدمات هوش مصنوعی را بیش از پیش محدود کند. توسعه و نوسازی زیرساخت ارتباطات و انرژی، و همچنین ایجاد مراکز داده پیشرفته، از جمله اقدامات ضروری برای پیشرفت در حوزه بومی‌سازی هوش مصنوعی است.

5- کمبود سرمایه‌گذاری

توسعه هوش مصنوعی، نیازمند سرمایه‌گذاری قابل توجه در حوزه‌های تحقیق و توسعه، آموزش نیروی انسانی، زیرساخت و استارتاپ‌ها است. در حال حاضر، میزان سرمایه‌گذاری در این حوزه نسبت به نیازها و پتانسیل‌های کشور بسیار ناچیز است. این کمبود سرمایه‌گذاری موجب شده تا سرعت پیشرفت هوش مصنوعی در داخل کشور کاهش یابد و فرصت رقابت با سایر کشورها و همچنین فرصت‌های اقتصادی از دست برود.

تنها راه‌حل این مشکل، جلب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی است. ایجاد مشوق‌ها و تسهیلات برای سرمایه‌گذاری در حوزه هوش مصنوعی و ارائه تضمین‌های لازم به سرمایه‌گذاران، می‌تواند در جذب سرمایه بسیار موثر باشد. در کنار این موارد، تشویق و حمایت از شرکت‌های خطرپذیر (Venture Capital) و سرمایه‌گذاران فرشته (Angel Investors) هم می‌تواند به کمک اکوسیستم درحال رشد کشور بیاید.

جمع‌‍‌‌بندی

اهمیت بومی‌سازی هوش مصنوعی در کشور تا به امروز بارها به اثبات رسیده است. از قطعی‌های مکرر اینترنت بین‌المللی گرفته تا تحریم‌های روزافزون و از دسترس خارج شدن سرویس‌های خارجی، ثابت کرده‌اند که تکیه کامل به سرویس‌های غیر بومی می‌تواند روند زندگی و شغلی میلیون‌ها ایرانی را مختل کند. از همین رو، شرکت‌ها و توسعه‌دهدگان داخلی بی‌وقفه در تلاشند تا با ارائه سرویس‌های باکیفیت و استاندارد بومی، چالش‌هایی از این دست را به حداقل برسانند؛ روندی که جز با حذف محدودیت‌ها و رفع موانع پیش رو امکان‌پذیر نیست. با فراهم شدن شرایط مناسب برای بومی‌سازی فناوری هوش مصنوعی، نه‌تنها کاربران داخلی انتخاب‌های بیشتری برای رفع نیازهای خود در اختیار دارند، بلکه فرصت‌های اقتصادی قابل‌توجهی هم در اختیار کارآفرینان داخلی قرار می‌گیرد.